According to most studies, people’s number one fear is public speaking. Number two is death. Death is number two. Does that sound right? This means to the average person, if you go to a funeral, you’re better off in the casket than doing the eulogy.” – Jerry Seinfeld

Een van de meest gehoorde reacties wanneer je vertelt dat je optreedt als stand up comedian is: ‘Wauw, stoer hoor. Ik zou het niet kunnen.’ of ‘Dat is toch supereng?’ Ik weet zelf nooit echt hoe ik daar op moet reageren. Vaak beland ik in een gesprek waarin ik uitleg wat het nou eigenlijk leuk maakt, en dat het ook een kick geeft. Meestal blijven toehoorders toch bij hun originele punt. ‘Nou, respect hoor! Echt heel stoer!’ krijg je nog even mee. Zo, die kun je in je zak steken. Heb je nog wat extra’s bovenop die twee consumptiebonnen.

Felix van den Berg tijdens finale ASCF in het De La Mar Theater Amsterdam

Voor ik begon met comedy ging ik er van uit dat iedereen stiekem heel graag wil. Al die aandacht, heerlijk. Maar blijkbaar is optreden in je eentje en ook nog eens grappig moeten zijn iets wat de meeste mensen koste wat kost willen vermijden. Zit er dan misschien toch iets anders in het hoofd van comedians wat ze drijft om uren te reizen voor 8 minuten aandacht? Om er achter te komen of dat zo is ben ik gaan zoeken of legit wetenschappelijke onderzoekers met dezelfde vraag rondliepen als waarmee 8minuten.com eigenlijk is begonnen: wat beweegt een comedian? Waarom doen we dit?

Een manier om erachter te komen hoe een persoon een beetje in elkaar zit in de psychologie is het kijken naar zijn persoonlijkheid. Gil Greengross en Geoffrey Miller deden onderzoek naar het verschil in persoonlijkheid tussen comedians en ‘normale’ mensen (niet-comedians) door een persoonlijkheidsvragenlijst af te nemen bij beide groepen.

Het is handig om te weten hoe in de psychologie de persoonlijkheid van mensen wordt opgedeeld. Dit model heet de Big Five en heeft lekker logisch vijf persoonlijkheidskenmerken waar iemand veel of weinig van kan hebben. Deze vijf trekken kun je onthouden met het ezelsbruggetje O.C.E.A.N.: Openness to experience, Conscientiousness, Extraversion, Agreeableness, en Neuroticism.

De allereerste persoonlijkheidstrek, openness to experience spreekt vrij voor zichzelf. Staat iemand open voor nieuwe ervaringen? Is diegene avontuurlijk, open-minded?

Vergeleken met de “normale” populatie staan comedians meer open voor nieuwe ervaringen. Niet zo gek ook, je moet wel open staan voor nieuwe ervaringen als je op een dag besluit voor een groep vreemden grappig te willen zijn.

De volgende trek is conscientieusheid. Simpel gezegd betekent het als je een hoge score hierop hebt dat je van hard werken houdt, discipline hebt en altijd op tijd komt. In mijn oren klinkt dat niet als de beschrijving van een comedian, en dat liet het onderzoek ook zien. Comedians scoorden significant lager dan niet-comedians op deze trek.

De trek extraversie betekent precies wat je erbij denkt. Deze trek bepaalt of iemand extravert is. Comedians zijn introverter dan de normale populatie, wat op zich wel gek is als je erover nadenkt. Tijdens een optreden moet je namelijk afhankelijk van je stijl redelijk extravert zijn. De onderzoekers verklaren dit doordat comedians een ander soort persoonlijkheid hebben op het podium dan wanneer ze niet optreden. Dit bevestigt wel het beeld van de in zichzelf gekeerde mysterieuze artiest dat bestaat over comedians.

Agreeableness kun je vertalen als aardigheid. Comedians scoren significant lager dan niet-comedians. Volgens de onderzoekers kiezen comedians daarom voor een beroep/hobby waarbij er relatief weinig contact met andere mensen is. Naast interactie met en optreden voor een publiek, wordt het schrijven, repeteren, en vaak reizen veelal alleen gedaan. Dit kan een bewuste keuze zijn, je hoeft niet bezig te zijn met andere mensen zoals bij andere creatieve uitingen als een band.

De laatste persoonlijkheidstrek, neuroticisme, zegt gewoon recht voor zijn raap of je een neuroot bent. Gek genoeg was er geen verschil tussen comedians en de normale mensen op deze persoonlijkheidstrek. De onderzoekers verklaarden dit als dat comedians emotioneel stabiel genoeg moeten zijn om hun eigen materiaal te kunnen presenteren voor een publiek. Dichters en schrijvers zijn hier wellicht te neurotisch voor. Dit betekent niet dat comedians geen psychische problemen hebben. Er is namelijk nog een onderzoek gedaan naar die problemen waar comedians mee kampen.

Dit deed Samuel Janus. Hij interviewde 55 bekende Amerikaanse comedians. Daaruit bleek dat alle ondervraagde comedians zich als kind angstig en alleen hebben gevoeld. Over het algemeen zijn comedians verlegen, gevoelige en angstige individuen. De meeste vertelde in de interviews dat ze een indringend gevoel van depressie hebben, en dit bestrijden met werk. Humor geeft ze wellicht enige verlichting en een manier om om te gaan met dit soort gevoelens. De extreme gevallen laten zien waarbij dit waarschijnlijk niet genoeg was. Bijvoorbeeld Robin Williams, die zelfmoord pleegde, of Artie Lange, bekend met verslaving.

Deze negatieve emoties waar de comedians in dit onderzoek mee kampten droegen echter wel weer bij aan hun succes. Vaak praten comedians over hun eigen tekortkomingen of negatieve eigenschappen. Misschien kut om 24 uur per dag te dealen met dit soort gevoelens van depressie en angst, het is wel een goudmijn aan materiaal. Tachtig procent van de onderzochte comedians volgde ook therapie, maar een groot deel stopte er ook weer mee. Ze waren bang dat wanneer ze hun problemen zouden oplossen ze niet meer grappig zouden zijn. Of een comedian die zijn problemen heeft aangepakt echt minder grappig is weten we niet, en ook moeilijk te onderzoeken.

Zijn comedians dan alleen maar tere zieltjes die niks anders kunnen met hun negatieve gevoelens dan ze te bestrijden met humor? Nee. Want laten we eerlijk zijn, je moet ook een beetje een narcist zijn om comedian te zijn. Je bent namelijk overtuigd dat jij het recht hebt mensen aan het lachen te krijgen en dat ze er nog voor moeten betalen ook. Deze narcistische neigingen werden ook duidelijk in de therapiesessies die comedians volgden. Vaak wilden de comedians een soort vriendschapsband aangaan met hun therapeut, ze uitnodigen voor shows. Er was vaak sprake van een power struggle, waarin de comedian de bovenpositie wilde innemen tegenover de therapeut. Volgens hem had de therapeut een autoriteitspositie, iets waar comedians maar al te graag tegen aan schoppen.

The results of this investigation reveal that comedians are brilliant, angry, suspicious, and depressed, and that most are men.” – Samuel Janus

Om terug te komen op de vraag wat comedians drijft om op te treden, kunnen we misschien wel zeggen dat ze niet anders kunnen. Het is een soort copingsmechanisme geworden om om te gaan met de negatieve emoties maar ook met de drang om in de spotlights te staan. De verklaring ‘depressie en narcisme’ is misschien wel een beetje kort door de bocht, en het klinkt ook vrij negatief. Uit onderzoeken bleek namelijk ook dat (professionele) comedians vaak bovengemiddeld tot hoog intelligent zijn. Het zijn mensen met enorme spreekwoordelijke voelsprieten waarmee ze precies kunnen aanvoelen wat goed valt bij hun publiek, en kunnen ze (grappige) verbanden leggen die niet door iedereen direct gezien worden. Een comedian kan daardoor, ondanks al zijn innerlijke kwellingen, mensen aan het lachen krijgen. Iemand moet het doen.